Slecht slapen en emotie regulatie
Chronische insomnie is een van de meest voorkomende slaapstoornissen: 12% van de volwassen bevolking voldoet aan de criteria voor een insomniestoornis. De impact is groot: er is onder andere een verhoogd risico op depressie en angststoornissen.
Recente inzichten laten zien dat insomnie veel meer is dan een slaapprobleem. Een kerncomponent lijkt te liggen in een 24-uurs toestand van hyperarousal en instabiliteit van de REM-slaap, wat bijdraagt aan verstoorde emotieregulatie. Deze verstoorde emotieregulatie is mogelijk het mechanisme dat leidt tot angst en depressie.
Maria Meijer, huisarts in opleiding en onderzoeker bij LUMC heeft onlangs een interessant onderzoek gepubliceerd waarin patiënten met diagnose insomnie in de huisartsenpraktijk vijf jaar werden gevolgd. Deze groep bleek inderdaad een verhoogd risico te hebben op het ontwikkelen van depressie of angst. Insomnie kan een marker zijn om vroegtijdig depressie en angst op te sporen en te voorkomen in de eerste lijn. Een gedragsmatige behandeling van slaapproblemen in de eerste lijn kan voorkomen dat patiënten in de tweede lijn belanden met comorbide psychologische problematiek.
Insomnie als hyperarousal stoornis
Insomnie wordt in toenemende mate gezien als een aandoening waarbij het lichaam en brein onvoldoende kunnen “uitschakelen” en als het ware “aan” blijft staan. Er is sprake van een 24-uurs arousal. We onderscheiden vier soorten arousal:
- cognitieve arousal (piekeren, malen)
- emotionele arousal (stress, onrust, angst)
- fysiologische arousal (hoge cortisolspiegels, verhoogde hartslag, ademhaling en spierspanning)
- corticale arousal (hersenactiviteit gemeten met elektro-encefalogram (EEG) lijkt sterk op waken).
Deze constante activatie bemoeilijkt het inslapen, doorslapen en het ervaren van slaap als herstellend.
Emotieregulatie en coping: verstoorde patronen
In het omgaan met slapeloosheid kan een vicieuze cirkel ontstaan door de manier waarop iemand omgaat met slecht slapen. Zorgelijke gedachten en gevoelens van angst rondom het slapen leiden vaak tot hyperarousal of ‘overactivering’ zowel cognitief, emotioneel als fysiologisch. Deze hyperarousal leidt weer tot slaapgewoonten die het slecht slapen in stand houden zoals extra lang op bed blijven liggen vanwege vermoeidheid. Deze slaapgewoonten versterken weer het slechte slapen, de vicieuze cirkel is rond.
REM-slaapinstabiliteit: de ontbrekende schakel?
Een standaard slaaponderzoek (polysomnografie met EEG) heeft bij chronische insomnie weinig meerwaarde. Vaak is er een discrepantie te zien tussen de objectief gemeten slaap en de subjectieve beleving als het gaat om inslaapduur, totale slaaptijd en wakker liggen in de nacht.
Hoewel polysomnografie vaak slechts milde afwijkingen laat zien bij insomnie, blijkt de microstructuur van de slaap wél duidelijk verstoord. Er zijn meer micro-arousals tijdens REM-slaap, kortere en meer gefragmenteerde REM-episodes en verlaagde REM-duur.
Omdat REM-slaap de meest “wakende” slaapfase is qua hersenactiviteit, is deze fase extra gevoelig voor verstoring bij mensen met hyperarousal. Piekeren voor het slapen is een uiting van hyperarousal. Piekeren blijkt samen te hangen met meer negatieve dromen, meer REM-wekreacties en een slechtere stemming na nachtelijk ontwaken uit REM slaap. De REM-slaap wordt instabieler en dat heeft gevolgen. Hoe zit dat dan?
De vicieuze cirkel van slecht slapen, angst en depressie
REM-slaap speelt een grote rol in de emotionele verwerking en herkadering van stressvolle ervaringen. De locus coeruleus (LC) is een kerngebied in de hersenstam dat betrokken is bij de regulatie van emoties. Hij produceert de neurotransmitter noradrenaline. De locus coeruleus vertoont een zeer lage tot vrijwel afwezige activiteit tijdens de REM-slaap. Bij onrustige en instabiele REM-slaap kan de LC actief blijven wat leidt tot verhoogde noradrenaline, micro-arousals en verstoring van het emotionele herstelmechanisme. De emotionele ontregeling leidt tot angst en depressie en versterkt het slechte slapen.
REM-slaapinstabiliteit draagt op deze manier bij aan een verstoorde emotieregulatie en vormt mogelijk een mechanisme richting angst en depressie en toename van slecht slapen. Deze vicieuze cirkel ziet er als volgt uit (figuur 1).
Figuur 1 vicieuze cirkel van insomnie, angst en depressie met de rol van REM instabiliteit.
Wat betekent dit voor de klinische praktijk?
Gedragsmatige behandeling van slaapproblemen is de bewezen effectieve behandeling van eerste keuze bij aanhoudende slapeloosheid. Vermindering van arousal door psycho- educatie, ontspanningsoefeningen en gedragsinterventies zoals bedtijdrestrictie zijn onderdeel van deze behandeling en leiden tot een stabielere slaap en minder emotionele ontregeling. De gedragsmatige behandeling van slaapproblemen is een preventieve behandeling die het risico op angst en depressie kan verminderen. Conform de NHG richtlijn ‘Slaapproblemen’ kan deze behandeling in het sociale domein en de eerste lijn worden aangeboden. Daarvoor hoeft men geen psycholoog te zijn.
Kernboodschap
Insomnie is een 24-uurs aandoening van hyperarousal en verstoorde REM-slaapregulatie. Instabiele REM-slaap speelt mogelijk een centrale rol in de nauwe relatie tussen insomnie, depressie en angst. Vroege herkenning en behandeling van insomnie zijn essentieel om angst- en stemmingsstoornissen te voorkomen.
Referenties
Riemann et al. Chronic insomnia, REM sleep instability and emotional dysregulation: A pathway to anxiety and depression? J Sleep Res, 2025, 34:e14252. https://doi.org/10.1111/jsr.14252
Meijer et al. Insomnia as a risk factor for the development of depression and anxiety in primary care: a matched population-based cohort study. Family Practice, 2026, 43, 1–8 https://doi.org/10.1093/fampra/cmag019
